Сангийн далай нуур

sdn.jpg
sangiin dalai nuur, dornod
Unnamed Road Dornod MN

Монгол орон 170 гаруй давстай нууртай, эдгээрээс томоохонд орох Сангийн далай нуур дорнод уртрагийн 116.51 30 хойт өргөрөгийн 46.5615 – градусын солбицлолд, далайн мандлаас дээш 650 -800 м өргөгдсөн газар, Дорнод аймгийн төв Чойбалсан хотоос зүүн урагш 240 км, Вангийн цагаан уулаас хойш 25 км зайд оршино.
Сангийн далайн нуур тэгш талд эргэн тойрон дэрстэй хонхор газарт Мезозайн галаваас янагш байсан их усан сангийн эрдэсжсэн үлдэгдэл юм.Сангийн далай нуур зууван хэлбэртэй,урт нь 3.2 км,өргөн нь 2.0 км, хоолны давс, шүүтэй манай томоохон нууруудын тоонд орно. Сангийн далай нуурын улс ардын аж ахуйн ач холбогдол их тул түүннйг удаа дараалан гөологи, химийн шинжлэх ухааны үүднээс хийж ирсэн болно. Тухайлбал 1943 онд Н.А.Маринов, 1946 онд Цэвэг, 1958 онд В.В.Павлов, 1964-1965 онд Э.В.Окунов Окунева нар болон 1975-76 онд Д.Сохгла, В.Плуженко, В.Павлов нар геологийн судалгаа хийсэн юм. Геологчдын судалгааны дүн нь зарчмын хувьд ерөнхийдөө дүйж байна. Энэхүү судлаачдын  ажлын дүнгээс үзвэл нуурын устай талбай 2229 мян м , дундаж зузаан нь 10 см, нуурын шорвог усанд нуурын нийт галитын  22.55 % агуулагдана.
Шорвог усны доод талд 2-3 – аас 15см хүртэл зузаантай хоолны давсны хурдас байна. Энэхүү хурдасны дундаж зузааныг 6см гэж үзнэ. 1,2-р зурагт Сангийн далайн нуурын геологийн тогтоцыг дүрслэв. Эдгээр зургуудыг ажиглан үзэхэд нуур нь нилээд том хэмжээтэй байсан нь тодорхой харагдаж байна. Нөгөө талаар нуурын гүн нь 16 м -ээс их гүн байсан ба хожмын хувиралд орж нуурын тогоонд 15 м -ээс илүү зузаантай мөсөн шүү талшжиж тогтжээ. Нуурын тогоонд аж ахуйн томоохон ач холбогдолтой лаг шавар (мл) агуулагдаж байна. Ийм учраас нуур үлэмжийн баяжсан байна. Гөологчдын тооцон гаргаснаар Сангийн далай нууранд В+С категориор 220.7 мян тонн хоолны давс, В+С категориор
шүү 5860 мян тонн Сахъяа ба бусад агуулагдаж байна.
Сангийн далай нуурын улс ардын аж ахуйн ач холбогдолыг тодорхойлоход химичид,тухайлбал ШУА-ийн Химийн хүрээлэн тодорхой чухал нэмэр оруулсан юм. Химичид Зөвхөн  шорвог ус, хурдас давсны химийн найрлагыг тодорхойлох төдий бус физик – химийн анолиз, технологийн судалгаа хийсэн нь чухал дүгнэлтэнд хүргэсэн юм. Дурдваас Сангийн далай нуураас усан сангийн аргаар байгалийн цэвэр хоолны давс гарган авах, хурдас давсыг хэд хэдэн шат дамжуулан боловсруулах аргаар экстра давс гарган авч болохыг тогтоосон байна. Зарим үр дүнгээс товч дурдвал:
Нуурын усны эрдэсжилт 306,8 г/кг бөгөөд эрдэсийн зонхилох хэсгийг хоолны давс эзлэнэ.
Сангийн далайн шорвог уснаас. 20 хэмийн дулаантай байх үед хоолны давс талстжина.Цөльсийн 15 хэмээс доош дулаантай үед хоолны давс шүү хоёр холилдон талстжина. Одоогийн байдлаар Сангийн далай нуурын шорвог ус хурдас давсны химийн найрлага доорхи мэт байна.

/Б,АРЪЯАДАГВА  Химийн Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан,химич.
Б.ПАЛАМ Физик Төхникийн Хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ахлах ажилтан, дэд доктор/

sdn.jpg 3 years ago
  • You must to post comments
Нийт 1